Từ “ngữ pháp” (grammatica) trong tiếng Ý mang nhiều ý nghĩa, nhưng quan trọng nhất là khoa học nghiên cứu về một ngôn ngữ và các quy tắc của nó, đồng thời cũng là sách mô tả những quy tắc ấy. Lịch sử của ngữ pháp tiếng Ý gắn liền với những tác phẩm nổi bật và những con người vĩ đại, để lại dấu ấn sâu sắc trong sự phát triển ngôn ngữ.
Năm 1435, Leon Battista Alberti, một thiên tài xuất chúng với tầm hiểu biết bao trùm nhiều lĩnh vực, viết cuốn sách ngữ pháp tiếng Ý đầu tiên. Alberti được ví như Leonardo da Vinci vì sự đa tài của ông. Tuy nhiên, tác phẩm ngữ pháp của Alberti lại không được xuất bản mà nằm lặng lẽ trong thư viện suốt nhiều thế kỷ.
Phải đến năm 1525, Pietro Bembo, một nhà văn và học giả xuất sắc, xuất bản cuốn ngữ pháp tiếng Ý nổi tiếng nhất trong lịch sử. Bembo, người thông thạo tiếng Hy Lạp, tiếng Latin và tiếng Ý, không xem phương ngữ Venezia của quê hương ông hay bất kỳ phương ngữ nào khác như Milano, Napoli hay Puglia là chuẩn mực. Thay vào đó, ông tin rằng ngôn ngữ hoàn hảo nhất của Ý chính là tiếng Firenze được sử dụng trong các tác phẩm của Francesco Petrarca và Giovanni Boccaccio.
Petrarca dùng tiếng Firenze để viết những vần thơ trong tập Canzoniere, còn Boccaccio sáng tác các câu chuyện văn xuôi trong Decameron. Bembo đề xuất rằng tất cả các nhà văn Ý nên noi theo mô hình này: dùng tiếng Firenze trong thơ ca giống Petrarca và tiếng Firenze trong văn xuôi, truyện ngắn, hài kịch hoặc tiểu thuyết giống Boccaccio.
Pietro Bembo không chỉ góp phần chuẩn hóa ngôn ngữ Ý mà còn tạo ra một hệ thống ngôn ngữ thống nhất, trở thành nền tảng của tiếng Ý hiện đại. Câu chuyện về ngữ pháp Ý không chỉ đơn thuần là sự phát triển của các quy tắc ngôn ngữ, mà còn là biểu tượng của sự kết nối văn hóa và nghệ thuật ngôn từ qua các thế hệ.
