Mặc dù nước Ý được thống nhất vào năm 1861, người dân nơi đây vẫn chưa nói một ngôn ngữ chung. Một nhà văn và chính trị gia Ý từng nhận xét: “Chúng ta đã làm nên nước Ý, nhưng chưa làm nên người Ý”. Ý kiến này phản ánh thực tế rằng, dù đất nước đã thống nhất, người dân Ý vẫn chưa cảm nhận được sự gắn kết hoặc cùng chia sẻ bản sắc quốc gia.
Từ italiani (người Ý) đã xuất hiện từ lâu, được Giovanni Boccaccio sử dụng lần đầu tiên trong Decameron. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, người Ý được hiểu đơn thuần là những người sống tại bán đảo Ý, chứ chưa phải là công dân của một quốc gia thống nhất.
Một phần lý do gây nên tình trạng này là sự thiếu vắng một ngôn ngữ chung. Năm 1861, trong số 25 triệu dân Ý, chỉ khoảng 2,5 triệu người (tương đương 10%) biết sử dụng tiếng Ý. Hơn 75% dân số không biết đọc, không biết viết.
Từ năm 1861 đến 1914, một số yếu tố góp phần thay đổi tình hình, dù tiến độ rất chậm. Hệ thống trường học bắt đầu phát triển, giúp ngôn ngữ quốc gia lan tỏa. Nghĩa vụ quân sự cũng buộc các thanh niên từ khắp miền bắc và nam phải giao tiếp bằng tiếng Ý thay vì sử dụng phương ngữ. Đồng thời, làn sóng di cư từ miền nam đến các thành phố công nghiệp giàu có hơn ở miền bắc cũng khuyến khích việc sử dụng tiếng Ý để vượt qua rào cản ngôn ngữ.
Hiện nay, tiếng Ý trở thành ngôn ngữ chính thức và được sử dụng rộng rãi trên khắp đất nước. Hầu hết người dân Ý đều thông thạo tiếng Ý chuẩn, nhờ vào sự phát triển của giáo dục, truyền thông và nhu cầu giao tiếp chung trong xã hội hiện đại. Các phương ngữ vẫn tồn tại và được yêu thích như một phần di sản văn hóa, nhưng vai trò của chúng đã giảm đi trong đời sống hằng ngày.
Quá trình biến tiếng Ý từ một ngôn ngữ của thi ca thành ngôn ngữ chung cho toàn dân là một minh chứng rõ ràng cho sự kết hợp giữa giáo dục và sự thống nhất quốc gia. Giờ đây, tiếng Ý không chỉ là biểu tượng của bản sắc dân tộc mà còn là cầu nối giữa các vùng miền, tạo nên sự đoàn kết trong một đất nước giàu truyền thống và đa dạng văn hóa.
