✏️ 40 quy tắc nói tiếng Ý của Umberto Eco

Umberto Eco nổi tiếng với tư cách là một nhà văn lớn; nhưng còn hơn thế, ông là một nhà ký hiệu học vĩ đại. Là giảng viên đại học tại Bologna, ông dành phần lớn cuộc đời mình nghiên cứu và bảo vệ tiếng Ý. Dưới đây là những quy tắc nói tiếng Ý hay mà Umberto Eco để lại: một “di sản” lớn lao dành cho tất cả chúng ta. Các bạn hãy để ý cách chơi chữ rất hay của ông (rõ rệt trong bản gốc tiếng Ý, và tôi cố gắng truyền tải nhiều nhất có thể trong bản dịch tiếng Việt này).

1. Tránh lặp âm đầu, dù chúng dễ dụ dỗ những kẻ dốt.

   Evita le allitterazioni, anche se allettano gli allocchi.

   *Lặp âm đầu (allitterazioni) là biện pháp tu từ trong đó có sự tương đồng về chữ cái hoặc âm tiết các từ gần nhau, tạo nên nhịp điệu hoặc hiệu ứng âm thanh đặc biệt. Ví dụ: Veni, vidi, vici (Tôi đến, tôi thấy, tôi chiến thắng) của Giulio Cesare hay Con cò có cái cổ cong cong có cái cẳng cao cao trong tiếng Việt. Bởi vì không dễ tạo nên một câu hay.

2. Không nhất thiết phải tránh dùng liên từ giả định (congiuntivo), mà hãy dùng nó khi cần thiết.

3. Tránh các câu nói sáo rỗng, đó là món súp hâm lại.

4. Diễn đạt như thể bạn đang nuôi dưỡng bản thân mình.

5. Không dùng các từ viết tắt thương mại & các kiểu rút gọn etc.

6. (Luôn) nhớ rằng dấu ngoặc đơn (ngay cả khi tưởng như không thể thiếu) sẽ ngắt mạch câu chuyện.

7. Cẩn thận kẻo dùng… dấu ba chấm quá đà.

8. Dùng dấu ngoặc kép càng ít càng tốt: nó không được “tinh tế” đâu.

9. Không bao giờ khái quát hóa.

10. Dùng từ nước ngoài không hề tạo nên vẻ bon ton.

    *Bon ton: gốc tiếng Pháp, nghĩa là “thượng lưu”.

11. Hạn chế trích dẫn. Emerson đã nói rất đúng: “Tôi ghét trích dẫn. Hãy nói cho tôi điều bạn thực sự biết.”

12. So sánh cũng giống như câu nói sáo rỗng.

13. Đừng rườm rà; đừng lặp lại hai lần cùng một điều; lặp lại là không cần thiết (thừa nghĩa là giải thích một điều mà người đọc đã hiểu rồi).

14. Chỉ những kẻ tồi tệ mới dùng từ tục tĩu.

    Solo gli stronzi usano parole volgari. “Stronzi” chính là một từ tục tĩu.

15. Hãy luôn cụ thể, ít nhất là “tương đối”.

16. Phóng đại là một trong những kỹ thuật diễn đạt… “vô cùng” hiệu quả.

17. Đừng viết câu chỉ có một từ. Hãy loại bỏ chúng.

    *Eliminale chỉ là một từ nhưng thể hiện đầy đủ nghĩa của câu “Hãy loại bỏ chúng”.

18. Tránh dùng ẩn dụ quá táo bạo: chúng giống như lông chim gắn trên vảy rắn.

19. Đặt, dấu phẩy, đúng chỗ.

20. Phân biệt dấu chấm phẩy với dấu hai chấm: dù việc đó không dễ.

21. Nếu không tìm được từ tiếng Ý phù hợp, đừng bao giờ dùng phương ngữ: đôi khi “miếng vá còn tệ hơn cái lỗ”.

    *Miếng vá còn tệ hơn cái lỗ: ý nghĩa của phương ngữ Peso el tacòn del buso.

22. Đừng dùng ẩn dụ khập khiễng cho dù bạn nghĩ chúng “có hồn”: giống như một con thiên nga trật bánh.

23. Có thực sự cần câu hỏi tu từ không?

24. Hãy súc tích, cố gắng cô đọng suy nghĩ trong ít từ nhất có thể, tránh câu dài — hoặc bị ngắt bởi các chêm xen dễ khiến người đọc thiếu tập trung bị rối — để bài viết của bạn không góp phần vào sự ô nhiễm thông tin, một trong những bi kịch của thời đại bị chi phối bởi truyền thông này.

25. Dấu trọng âm không được dùng sai hoặc vô ích, vì ai làm vậy là sai.

    Gli accenti non debbono essere nè scorretti nè inutili, perchè chi lo fà sbaglia.

26. Không đặt dấu nháy đơn vào mạo từ bất định trước danh từ giống đực.

    Non si apostrofa un’articolo indeterminativo prima del sostantivo maschile.

27. Đừng dùng giọng điệu cường điệu! Hạn chế dấu chấm than!

28. Ngay cả những người cuồng chủ nghĩa lai căng nhất cũng không dùng số nhiều cho từ nước ngoài.

    Neppure i peggiori fans dei barbarismi pluralizzano i termini stranieri.

29. Hãy viết đúng tên người nước ngoài, như Beaudelaire, Roosewelt, Niezsche, và những cái tên tương tự.

30. Nêu rõ tên tác giả và nhân vật mà bạn nói đến, không dùng lối vòng vo. Như nhà văn lớn nhất Lombardia thế kỷ XIX, tác giả bài thơ Ngày 5 tháng 5, vẫn làm.

31. Mở đầu văn bản nên có captatio benevolentiae để lấy lòng người đọc (mà có lẽ các bạn còn ngốc đến mức không thể hiểu cả điều tôi đang nói nữa là).

32. Chú ý đến chính tả một cách tỉ mỉ.

33. Không cần phải nói câu phủ định giả (preterizione) nhàm chán đến thế nào.

34. Đừng xuống dòng quá thường xuyên.

    Ít nhất là, đừng làm thế khi không cần thiết.

35. Đừng bao giờ dùng số nhiều hoàng gia plurale majestatis. Chúng tôi tin rằng nó tạo ấn tượng rất tệ.

36. Đừng nhầm lẫn nguyên nhân với hệ quả: bạn sẽ sai và vì thế bạn đã sai.

37. Đừng viết những câu mà kết luận không bắt nguồn một cách logic từ tiền đề: nếu ai cũng viết như thế, thì tiền đề lại trở thành kết quả.

38. Tránh dùng từ cổ, từ chỉ xuất hiện một lần (hapax), hay từ quá lạ, cũng như các “cấu trúc sâu” rối rắm mà dù có thể với bạn chúng như những lần hiện ra của sự khác biệt ngữ pháp, lời mời gọi trôi dạt theo tư tưởng giải cấu trúc — nhưng sẽ tệ hơn nữa nếu chúng không thể vượt qua cái nhìn soi xét của người đọc tinh tế — thì vẫn vượt quá khả năng tiếp nhận của người đọc.

39. Đừng dài dòng, nhưng cũng đừng nói ít hơn điều cần nói.

40. Một câu hoàn chỉnh phải có.

Nguồn: Il “lascito” di Umberto Eco: 40 regole per parlare bene l’italiano